Tiết Thu Phân (秋分)

«Phân» (分) là chia đôi — cùng chữ, cùng nghĩa với Xuân Phân: chia đôi mùa thu (Thu Phân nằm giữa Lập Thu và Lập Đông), và chia đôi ngày đêm. Mặt trời đi qua xích đạo lần thứ hai trong năm, lần này theo hướng xuống Nam bán cầu.

Nếu Xuân Phân mở nửa năm ngày-dài-hơn-đêm thì Thu Phân đóng nó lại: từ sau tiết này, ở mọi nơi trên đất Việt Nam, đêm dài hơn ngày và tiếp tục dài dần cho tới Đông Chí.

Thu Phân rơi vào khoảng 23/9. Với miền Bắc, đây thường là quãng đẹp nhất của mùa thu: gió heo may đã về từ tiết trước, trời cao, sáng sớm và đêm se — thứ «thu Hà Nội» trong ca từ chủ yếu là trời của chuỗi Bạch Lộ – Thu Phân này.

Hậu cổ «nước bắt đầu cạn» thì ngược hẳn với miền Trung: nửa cuối tháng 9 mở màn chuỗi mưa lũ dồn dập của dải đất này, kéo sang tháng 10–11 — từ tháng 9 vùng chịu bão dịch dần xuống Trung Bộ. Nếu phải chọn một mốc để nói «mùa mưa lũ miền Trung bắt đầu», Thu Phân là mốc gần đúng nhất trong 24 tiết.

Nam Bộ vẫn giữa mùa mưa. Riêng chuyện ngày đêm: càng gần xích đạo chênh lệch càng nhỏ, nên «đêm dài hơn ngày» sau Thu Phân là điều người miền Bắc nhận ra sớm hơn hẳn người miền Nam.

Ở đồng bằng sông Hồng, lúa mùa trỗ rộ trong tháng 9 rồi vào chắc — quãng Thu Phân là những tuần nín thở cuối cùng trước gặt: một cơn bão muộn đổ vào lúc này vẫn đủ sức lấy đi cả vụ.

Các tỉnh Trung Bộ đã gặt xong hè thu theo hạn «trước 10/9»; đồng ruộng tiết này chủ yếu là chằng chống, tiêu thoát chờ lũ — nhịp nông vụ nhường chỗ cho nhịp phòng lũ.

Miền Bắc bắt đầu xuống giống vụ đông cây ưa ấm: ngô, đậu tương, khoai lang phải gieo trồng xong trước khoảng 10/10 — nghĩa là quỹ thời gian chỉ còn hai tuần kể từ Thu Phân, nhà nông tranh thủ từng ngày ráo trời.

Tết Trung Thu là rằm tháng 8 âm lịch, và vì Thu Phân là trung khí của tháng Dậu — tháng ứng với tháng 8 âm — nên năm nào Trung Thu cũng rơi quanh tiết này, trước hoặc sau ít ngày. Trăng rằm Trung Thu được xem là tròn và sáng vào loại đẹp nhất năm một phần nhờ trời thu: quãng Thu Phân ở miền Bắc là lúc trời trong, ít mây nhất kể từ đầu mùa mưa.

Cỗ Trung Thu — bánh nướng bánh dẻo, hồng, cốm, bưởi — thực chất là một mâm «sản vật của tiết»: toàn những thứ chỉ rộ đúng quãng cuối tháng 9, đầu tháng 10 này.

Trời se về đêm nhưng trưa còn ấm — kiểu chênh lệch ngày càng rộng ra sau Thu Phân; người hay dậy sớm tập thể dục ngoài trời nên thêm lớp áo mỏng cho nửa giờ đầu ngày.

Ai có việc đi lại dọc miền Trung từ quãng này tới cuối năm nên tập thói quen xem dự báo mưa lũ trước mỗi chuyến — sau Thu Phân, đó là vùng thời tiết căng nhất cả nước.

Thu Phân là một trung khí (中氣) — đứng giữa tháng Dậu mà Bạch Lộ đã mở, không mở tháng Bát Tự nào; như mọi trung khí, nó là một trong 12 mốc định tháng nhuận của lịch âm.

Về thiên văn, Thu Phân là mốc kinh độ hoàng đạo 180° — điểm đối xứng của gốc tọa độ Xuân Phân (0°). Bốn mốc 0°–90°–180°–270° (hai phân, hai chí) là khung xương của toàn hệ 24 tiết khí.