Tiết Xử Thử (處暑)

«Xử» (處) nghĩa là dừng, là ở lại chỗ của nó; «thử» (暑) là nóng. Sách cổ giải thẳng: khí nóng đến đây thì dừng. Trong 24 tên tiết, đây là cái tên «tuyên bố» dứt khoát nhất — không tả cảnh, chỉ chốt một câu: hết nóng.

Tuyên bố ấy viết cho khí hậu Hoa Bắc. Ở Việt Nam nhiệt đới, Xử Thử nên đọc là «nóng bắt đầu xuống thang» thì đúng hơn — cái nóng không dừng hẳn mà nhạt dần, và nhạt nhanh chậm khác nhau theo từng miền.

Xử Thử rơi vào khoảng 23/8. Ở Bắc Bộ, đây đúng là quãng các đợt nắng nóng gay gắt kéo dài thưa hẳn — nhưng «hết nóng» thì chưa: Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia nhận định tháng 9 nhiệt độ trung bình cả nước vẫn cao hơn trung bình nhiều năm 0,5–1°C, và ven biển Trung Bộ còn khả năng nắng nóng diện rộng.

Thứ thay thế cái nóng không phải khí mát mà là mưa bão: cuối tháng 8 vẫn nằm trong cao điểm mưa bão tháng 7–9 của phía Bắc, và Biển Đông tháng 9 được dự báo còn 2–3 cơn bão, áp thấp nhiệt đới, 1–2 cơn có thể vào đất liền.

Nam Bộ giữa mùa mưa như suốt mấy tháng qua; Nam Trung Bộ đã ở trong tháng mở màn mùa mưa riêng của dải này. Cái «dừng» rõ nhất mà người Việt cảm được quanh Xử Thử là ở đô thị phía Bắc: đêm bắt đầu dễ ngủ hơn, dù ban ngày trời vẫn ấm.

Hậu cổ «hòa nãi đăng» — lúa chín dâng lên — lại khớp Việt Nam một cách tình cờ: quanh Xử Thử, lúa hè thu ở Trung Bộ và Nam Bộ vào cữ gặt rộ, các tỉnh Trung Bộ chạy nước rút để gặt xong trước 10/9 theo kế hoạch né lũ.

Ở đồng bằng sông Hồng, lúa mùa (trà mùa trung chiếm ~70% diện tích) chuyển từ đẻ nhánh sang đứng cái — giai đoạn quyết định số bông. Việc đồng áng là giữ nước nông mặt ruộng, bón thúc đón đòng và canh úng khi có mưa bão cuối tháng 8.

Với người trồng rau miền Bắc, cuối tháng 8 là lúc tính đất cho vụ đông: cải, su hào, khoai tây sẽ xuống giống ngay sau khi trời dịu hẳn — kế hoạch vụ đông bắt đầu từ trên giấy đúng quãng Xử Thử.

Giao mùa kiểu Việt Nam quanh Xử Thử không phải nóng-sang-lạnh mà là nóng-sang-mưa: thứ cần canh khi sắp xếp việc đi lại cuối tháng 8, đầu tháng 9 là các đợt mưa lớn và bão muộn, không phải nhiệt độ.

Trời bớt oi nhưng độ ẩm vẫn cao, nấm mốc và muỗi sau mưa vẫn là chuyện hằng ngày — «hết nóng» chưa có nghĩa là hết mùa của chúng.

Xử Thử là một trung khí (中氣) — nó đứng giữa tháng Thân mà Lập Thu đã mở, không mở tháng Bát Tự nào; như mọi trung khí, nó là một trong 12 mốc định tháng nhuận của lịch âm.

Vì là trung khí của tháng Thân — ứng với tháng 7 âm lịch — Xử Thử luôn rơi trong tháng 7 âm: rằm tháng 7 (lễ Vu Lan, Trung Nguyên) vì thế năm nào cũng nằm cận kề tiết này, trước hoặc sau ít ngày tùy năm.