Tiết Lập Hạ (立夏)

«Lập» (立) là dựng lên, bắt đầu — cùng chữ với Lập Xuân. «Hạ» (夏) thì cổ nhân giải bằng chữ «giả» (假) theo nghĩa lớn lên: đến lúc này vạn vật đều đã cao lớn. Lập Hạ là mốc mùa hạ được tính là đã mở.

Cũng như Lập Xuân, đây là mốc thiên văn — mặt trời tới kinh độ hoàng đạo 45° — chứ không phải lời hứa về thời tiết: trời có nóng ngay hay không là chuyện của từng vùng.

Lập Hạ rơi vào khoảng 5–6/5, và đây là tiết mà ba miền tách hẳn nhau ra. Miền Bắc bắt đầu chuỗi ngày nóng thật sự: theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia, từ giữa tháng 5 nắng nóng diện rộng có xu hướng mở rộng ra Bắc Bộ, nhiệt độ cao nhất phổ biến 36–39°C, có nơi trên 40°C.

Miền Nam thì «vào hạ» theo một nghĩa ngược đời: đây lại là lúc mùa mưa bắt đầu (khoảng tháng 5), chấm dứt nửa năm mùa khô. Ở Nam Bộ, Lập Hạ không báo nắng — nó trùng với mốc trời bắt đầu mưa chiều gần như mỗi ngày.

Bắc Trung Bộ nhận mặt khắc nghiệt nhất của mùa hạ: gió phơn Tây Nam (gió Lào) hoạt động mạnh dần từ quãng này — không khí vượt dãy Trường Sơn trút mưa bên Lào rồi đổ xuống sườn Đông thành gió khô rát, độ ẩm có thể tụt còn khoảng 30%.

Ở đồng bằng sông Hồng, lúa đông xuân bước vào giai đoạn trỗ tập trung — hướng dẫn thời vụ đặt lúa trỗ khoảng 10–20/5, tức ngay sau Lập Hạ. Đây là quãng quyết định năng suất cả vụ, rất sợ gió nóng và dông mạnh đúng lúc phơi màu.

Ở Nam Bộ, mưa đầu mùa xuống là hiệu lệnh làm đất, vệ sinh đồng ruộng để gieo sạ vụ hè thu trong tháng 5–6 theo lịch của cơ quan trồng trọt.

Đây cũng là lúc vải, mận và nhiều cây ăn quả miền Bắc vào cữ lớn quả — nhu cầu nước tăng vọt đúng lúc trời chuyển nắng gắt.

Nắng nóng đầu mùa nguy hiểm hơn cảm giác của nó: cơ thể chưa quen nhiệt sau nửa năm mát, nên say nắng dễ xảy ra hơn giữa mùa. Tránh ra đường quãng trưa và uống nước đều là đủ, không cần kiêng kỵ gì thêm.

Ở Nam Bộ, mưa chiều đầu mùa thường kèm dông, lốc và sét — thứ đáng để ý khi di chuyển buổi chiều tối không phải là mưa mà là dông.

Lập Hạ là một tiết (節): nó mở tháng Tỵ, tháng thứ tư trong lịch tiết khí của Bát Tự. Người sinh sát ngày Lập Hạ cần giờ sinh chính xác để chốt trụ tháng.

Lập Hạ là một trong bốn tiết «Lập» (Lập Xuân · Lập Hạ · Lập Thu · Lập Đông) chia năm thành bốn mùa của lịch tiết khí. Bốn mốc này đều là tiết, không phải trung khí — chúng mở mùa chứ không định tháng nhuận.