Tiết Kinh Trập (驚蟄)

«Kinh» (驚) là giật mình, «trập» (蟄) là loài vật ẩn mình ngủ đông. Ghép lại: những con vật đang vùi mình dưới đất bị đánh thức.

Cái đánh thức chúng, theo cách giải thích cổ, là tiếng sấm. Kinh Dịch có câu «vạn vật xuất hồ Chấn» — quẻ Chấn là sấm động; sấm nổi lên thì vạn vật bừng dậy.

Trên thực tế, thứ đánh thức côn trùng là nhiệt độ đất tăng chứ không phải tiếng sấm. Nhưng cái tên giữ nguyên cách quan sát của người xưa, và đó cũng là một phần giá trị của nó.

Kinh Trập rơi vào khoảng 5–7/3, đúng cao điểm nồm ẩm ở miền Bắc: độ ẩm không khí cao liên tục, sương mù nhiều, mưa nhỏ rải rác. Trời ấm dần nhưng chưa ổn định — vẫn có thể có đợt không khí lạnh bổ sung.

«Tiếng sấm đánh thức sâu bọ» thì lại là hình ảnh của Hoa Bắc chứ chưa hẳn của ta: mùa mưa miền Bắc thường bắt đầu từ khoảng tháng 4–5, tức muộn hơn tiết Kinh Trập. Sâu bọ ở đây thức dậy vì trời ấm và ẩm, không đợi tiếng sấm.

Miền Nam đang giai đoạn nóng nhất của mùa khô, trước khi mùa mưa bắt đầu vào khoảng tháng 5.

Lúa đông xuân miền Bắc đã cấy xong và bước vào giai đoạn đẻ nhánh. Ấm và ẩm là điều kiện lý tưởng cho cây phát triển, nhưng cũng là điều kiện lý tưởng cho sâu bệnh — đúng như cái tên của tiết.

Đây là quãng nhà nông đi thăm đồng thường xuyên hơn: theo dõi rầy, sâu cuốn lá và bệnh do nấm, vì mưa phùn kéo dài và lá ướt liên tục là môi trường cho nấm bệnh lan.

Với cây ăn quả miền Bắc, đây là lúc lộc và hoa ra rộ.

Nhà cửa ẩm lâu ngày dễ sinh nấm mốc trên tường, chăn màn và quần áo cất lâu — nên tranh thủ những ngày hửng nắng hiếm hoi để phơi phóng.

Côn trùng trong nhà (kiến, gián, mối) hoạt động mạnh trở lại vào quãng này; xử lý sớm nhẹ hơn xử lý muộn.

Kinh Trập là một tiết (節): nó mở tháng Mão trong lịch tiết khí, tức tháng thứ hai của Bát Tự. Người sinh sát ngày Kinh Trập cần giờ sinh chính xác để chốt trụ tháng.

Tên gốc của tiết này là Khải Trập (啟蟄 — «mở cửa cho loài ngủ đông»). Đời Hán phải kiêng húy tên vua Hán Cảnh Đế là Lưu Khải (劉啟) nên đổi chữ 啟 thành 驚, thành Kinh Trập như ngày nay. Nhật Bản đến giờ vẫn dùng tên cũ 啓蟄.

Cùng dịp đó, thứ tự hai cặp tiết cũng bị đảo. Trước đời Hán trật tự là «Lập Xuân — Khải Trập — Vũ Thủy — Xuân Phân — Cốc Vũ — Thanh Minh»; sau đó thành trật tự dùng đến nay: «Lập Xuân — Vũ Thủy — Kinh Trập — Xuân Phân — Thanh Minh — Cốc Vũ». Đọc sách rất cổ mà thấy khác bảng hiện hành thì là vì lẽ đó.