Tiết Vũ Thủy (雨水)
Vũ Thủy là trung khí thứ hai của mùa xuân — tiết của mưa nhỏ và ẩm, và là một trong số ít tiết khí có tên đúng với thời tiết thật ở miền Bắc Việt Nam.
Tên gọi nghĩa là gì
«Vũ» (雨) là mưa, «thủy» (水) là nước. Tên tiết nói rằng từ đây tuyết nhường chỗ cho mưa: lượng giáng thủy chuyển từ thể rắn sang thể lỏng.
Cổ nhân giải thích tên này bằng lẽ ngũ hành — mùa xuân thuộc Mộc, mà cái sinh ra Mộc là Thủy, nên sau Lập Xuân phải tới Vũ Thủy.
Sách cổ chép thế nào
天一生水，春始屬木，然生木者，必水也
Trời một sinh nước. Mùa xuân khởi đầu thuộc Mộc, mà cái sinh ra Mộc thì tất phải là Thủy.
Trích 《月令七十二候集解》 (Nguyệt lệnh thất thập nhị hậu tập giải) — sách chú giải 24 tiết khí và 72 hầu. Phần dịch là bản dịch của chúng tôi.
Tam hầu — ba chặng năm ngày
Mỗi tiết khí dài khoảng 15 ngày, cổ nhân chia làm ba «hầu», mỗi hầu 5 ngày, đặt tên theo một dấu hiệu của thiên nhiên.
- Hầu 1獺祭魚 · Thát tế ngưRái cá bắt cá xếp lên bờ, trông như bày lễ tế.
- Hầu 2候鴈北 · Hậu nhạn bắcChim nhạn bay ngược trở về phương bắc.
- Hầu 3草木萌動 · Thảo mộc manh độngCỏ cây nhú mầm, bắt đầu cựa dậy.
72 hầu là vật hậu quan sát ở lưu vực Hoàng Hà cách đây hàng nghìn năm. Chúng ghi lại cách người xưa đọc thiên nhiên, không phải dự báo cho khí hậu Việt Nam hôm nay.
Ở Việt Nam thì thế nào
Đây là tiết hiếm hoi mà tên gọi Trung Hoa lại trùng khít với thời tiết Việt Nam. Vũ Thủy rơi vào khoảng 18–20/2 — đúng lúc miền Bắc bước vào mùa mưa phùn và nồm ẩm đặc trưng.
Cơ chế thời tiết đằng sau: khi trung tâm áp cao lạnh lục địa suy yếu và lệch ra phía đông, gió mang hơi ẩm từ biển thổi vào đất liền, gây nhiều ngày mưa nhỏ, mưa phùn và sương mù. Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia mô tả trạng thái này kéo dài từ khoảng giữa tháng 2 đến giữa tháng 3, có năm còn kéo sang tháng 4.
Miền Nam vẫn đang mùa khô — «mưa nước» ở đây là chuyện của phía Bắc chứ không phải cả nước.
Việc nhà nông
Đất ẩm và trời không quá rét là điều kiện thuận cho mạ bén rễ. Đây là giữa quãng cấy tập trung của vụ đông xuân miền Bắc (tháng 2), sau lứa mạ gieo quanh Lập Xuân.
Ẩm cao cũng có mặt trái: nấm bệnh và sâu hại phát triển nhanh hơn trong điều kiện ấm ẩm, nên đây là giai đoạn phải theo dõi đồng ruộng sát hơn là quãng rét khô trước đó.
Sinh hoạt trong tiết này
Nồm ẩm là chuyện của sinh hoạt thường ngày chứ không phải chuyện lành dữ: sàn nhà và tường «đổ mồ hôi», quần áo lâu khô, đồ gỗ và đồ da dễ mốc.
Cách xử lý thì đơn giản và không có gì huyền bí: đóng bớt cửa vào lúc ẩm nhất trong ngày, dùng máy hút ẩm hoặc điều hòa chế độ khô, lau sàn bằng khăn khô, và không phơi quần áo trong phòng kín.
Vai trò trong lịch pháp
Vũ Thủy là một trung khí (中氣), không phải tiết. Trung khí là mốc lịch và mốc nông vụ — nó không mở tháng mới trong Bát Tự và không làm đổi trụ tháng của ai.
Nhưng 12 trung khí có một việc riêng, và là việc lớn: chúng quyết định tháng nhuận của âm lịch. Quy tắc là tháng âm lịch nào không chứa trung khí nào thì thành tháng nhuận, mang tên tháng liền trước nó; kèm ràng buộc tháng chứa Đông Chí luôn phải là tháng 11 âm. Không có trung khí thì không có cách nào biết năm nay nhuận tháng mấy.
Nguồn: 《月令七十二候集解》 (Ngô Trừng) — bản chữ Hán trên Wikisource · zh.wikipedia.org — 七十二候 · 二十四节气 · vi.wikipedia.org — Tiết khí · Khí hậu Việt Nam · Sức khỏe & Đời sống — dẫn Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia về mưa phùn, nồm ẩm miền Bắc · Báo Thanh Niên — nồm ẩm miền Bắc kéo dài trong tháng 3 · vi.wikipedia.org — Âm dương lịch (quy tắc tháng nhuận theo trung khí). Ngày giao tiết trên trang được tính bằng engine lịch của chieumenh.vn (sai số dưới 15 phút so với bảng thiên văn công bố), quy về giờ Việt Nam.
Muốn xem hôm nay đang trong tiết nào, giờ hoàng đạo và việc nên làm? Xem lịch hôm nay