Tiết Lập Xuân (立春)

«Lập» (立) nghĩa là dựng lên, bắt đầu; «xuân» là mùa xuân. Lập Xuân vì thế không có nghĩa «trời đã ấm», mà là mốc bắt đầu — điểm mặt trời đi tới kinh độ hoàng đạo 315° và mùa xuân được tính là đã mở.

Đây là tiết mở đầu của cả vòng 24 tiết khí. Vòng tiết khí bắt đầu từ Lập Xuân chứ không từ ngày 1 tháng 1 dương lịch, cũng không từ mùng 1 Tết — ba mốc khác nhau, nằm gần nhau nên rất hay bị lẫn.

Ở Việt Nam, Lập Xuân thường rơi vào khoảng mùng 3–5 tháng 2 dương lịch, tức là quanh Tết Nguyên đán. Nhưng miền Bắc lúc này vẫn đang trong nửa sau mùa đông: rét đậm, trời nhiều mây, có thể còn vài đợt không khí lạnh nữa. Cái tên «lập xuân» nói về mốc thiên văn, không hứa hẹn thời tiết.

Miền Trung đang cuối mùa khô lạnh. Miền Nam thì ở giữa mùa khô — nắng, ít mưa, và không có «mùa xuân» theo nghĩa bốn mùa: khí hậu miền Nam chỉ chia hai mùa mưa và khô.

Đây là chỗ cần nói thẳng: hệ 24 tiết khí hình thành ở lưu vực Hoàng Hà (Trung Quốc), mô tả nhịp khí hậu ôn đới của vùng đó. Việt Nam mượn nguyên hệ này để làm lịch, nên tên tiết và thời tiết thật ngoài trời không phải lúc nào cũng khớp — càng đi về phía Nam càng lệch.

Với đồng bằng sông Hồng và trung du, Lập Xuân là mốc gieo mạ của vụ đông xuân. Trong hướng dẫn thời vụ vụ đông xuân 2025–2026, cơ quan chuyên môn khuyến cáo các tỉnh phía Bắc gieo mạ chung quanh tiết Lập Xuân và tập trung cấy trong tháng 2, sao cho lúa trỗ tập trung khoảng 10–20/5.

Nghĩa là tiết khí ở đây không chỉ là chuyện lịch cổ: nó vẫn đang được dùng làm mốc trong văn bản chỉ đạo sản xuất hiện nay.

Việc thường làm quanh tiết này: làm đất, đổ ải, xuống giống mạ, che phủ chống rét cho mạ non — vì rét vẫn có thể quay lại sau Lập Xuân.

Trời còn lạnh và ẩm dần lên: giữ ấm buổi sáng sớm và đêm, nhất là với người già và trẻ nhỏ.

Vì Lập Xuân trùng dịp Tết ở phần lớn các năm, đây cũng là quãng ăn uống thất thường và ngủ ít nhất năm. Trả lại nhịp ăn ngủ bình thường sớm ngày nào tốt ngày ấy.

Lập Xuân là một tiết (節), không phải trung khí — nó mở tháng Dần, tháng đầu tiên trong 12 tháng của lịch tiết khí.

Quan trọng hơn: trong Bát Tự, trụ năm đổi tại đúng thời khắc Lập Xuân, không đổi vào mùng 1 Tết. Sinh trước thời khắc đó thì vẫn thuộc năm cũ, dù lịch treo tường đã sang năm mới. Đây là mốc so theo giờ phút, nên người sinh sát ranh tiết cần biết giờ sinh mới chốt được trụ năm.

Có thuyết khác đặt mốc năm ở Đông Chí (lịch cổ Mã Vương Đôi), và can chi dân dụng hiện nay ở Trung Quốc thì đổi năm ở mùng 1 Tết — nhưng dòng Tử Bình chính thống mà trang này dùng lấy mốc Lập Xuân.

Còn Tử Vi thì khác Bát Tự: lá số Tử Vi an theo ngày tháng âm lịch, nên năm Tử Vi đổi ở mùng 1 Tết. Hai hệ dùng hai loại lịch khác nhau — đó không phải mâu thuẫn, chỉ là hai cách chia thời gian.