Tiết Thanh Minh (清明)

«Thanh» (清) là trong, «minh» (明) là sáng. Tên tiết mô tả trạng thái của trời đất sau khi mưa xuân đã rửa sạch bụi mùa đông: khí trong, trời sáng, cây cối tươi tắn.

Đây là tiết khí duy nhất trong 24 tiết đồng thời là một ngày lễ được nhiều gia đình Việt ghi vào lịch.

Thanh Minh rơi khoảng 4–6/4, tức ngày thứ 15 sau Xuân Phân. Miền Bắc lúc này đã hết cao điểm nồm, xen kẽ nắng ấm với những trận mưa rào đầu mùa — thời tiết dễ chịu nhất trong nửa đầu năm.

Vì Thanh Minh là mốc dương lịch còn người Việt quen gọi «Thanh minh trong tiết tháng ba» theo âm lịch, ngày âm của Thanh Minh trôi mỗi năm một khác. Ai đợi «đến tháng ba âm mới đi tảo mộ» có thể lệch hẳn khỏi tiết Thanh Minh.

Lúa đông xuân ở Bắc Trung Bộ bắt đầu trỗ trong quãng này — hướng dẫn thời vụ đặt lúa trỗ khoảng 10–25/4 cho vùng Quảng Trị đến Huế và 20/4–5/5 cho Thanh Hóa đến Hà Tĩnh, tức ngay sau Thanh Minh.

Ở đồng bằng sông Hồng, lúa đang làm đòng, chờ trỗ vào giữa tháng 5.

Trong dịp Thanh Minh, các gia đình ra thăm mộ tổ tiên: phát cỏ, bồi đắp chỗ đất khuyết, lau bia, thắp hương, rồi về nhà cúng gia tiên. Nguyễn Du viết trong Truyện Kiều: «Thanh minh trong tiết tháng ba / Lễ là tảo mộ hội là đạp thanh».

Chính hai chữ trong câu Kiều cho thấy một khác biệt: ở Trung Quốc, Thanh Minh có cả lễ (tảo mộ) lẫn hội (đạp thanh — đi chơi xuân ngoài đồng). Người Việt giữ phần lễ và gần như bỏ phần hội. Nhà nghiên cứu Dương Hoàng Lộc (Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo – Đạo đức, ĐH KHXH&NV TP.HCM) nhận xét rằng tiết Thanh minh vào Việt Nam đã được thu về trọng tâm hiếu kính với người đã khuất.

Tục cũng không đồng nhất giữa các vùng: ở miền Nam nhiều nơi tảo mộ vào dịp trước Tết Nguyên đán chứ không đợi Thanh Minh. Không có phiên bản nào «đúng» hơn phiên bản nào — đây là tập tục vùng miền, không phải quy tắc lịch pháp.

Về nguồn gốc xa hơn của lễ này, dân gian lưu truyền vài truyền thuyết khác nhau (gắn với tết Hàn thực bên Trung Hoa, hoặc với tục tảo mộ bản địa). Các truyền thuyết đó chưa kiểm chứng được, nên ở đây chỉ ghi nhận chứ không khẳng định.

Nếu đi tảo mộ xa, nên tính trước chuyện mưa rào đầu mùa và đường đất trơn ở khu mộ ngoài đồng.

Tiết này cũng là lúc phấn hoa và nấm mốc sau nồm còn nhiều — người có cơ địa dị ứng thường thấy rõ hơn vào quãng chuyển mùa này.

Thanh Minh là một tiết (節): nó mở tháng Thìn trong lịch tiết khí.

Đây là ví dụ rõ nhất cho việc tiết khí là lịch dương, không phải lịch âm: Thanh Minh luôn rơi vào 4–6/4 dương lịch mọi năm, trong khi ngày âm tương ứng thì trôi.